محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
187
اكسير اعظم ( فارسى )
در فصد تساهل كند و نفث الدم يا هيضه تپ عارض گردد و فصد جهت رعايت هيضه موقوف داشته روز دهم اين مسهل مىدهند عنب الثعلب گل بنفشه گل نيلوفر اصل السوس خطمى خبازى باديان نيمكوفته تخم خيارين شاهتره بيخ كاسنى مويز منقى سپستان گاو زبان شب در آب گرم تر كرده صبح ماليده صاف نموده گلقند چهار توله مغز فلوس هفت توله شكر سفيد دو توله روغن گاو هفت ماشه داخل كرده باز صاف نموده بنوشند و روز دوازدهم سناى مكى نه ماشه و براى اصلاح او گل سرخ زياده مىكند و تبريد فيما بين مسهلين لعاب بهدانه شيرهى عناب عرقيات شربت بنفشه خاكشى دهند . و اگر بعد مسهلات باز عود نمايد و خون بسيار آيد فصد كرده ادويه قويه مثل طلق محلوب به قدر يك سرخ در سفوف داخل كرده همراه تبريد لعاب بهدانه شيرهى اصل السوس شيرهى عناب و غيره خورانند . و اگر نفث الدم با تپ و اسهال باشد لعاب بهدانه لعاب ريشهى خطمى سه ماشه شيرهى بيخ انجبار شيرهى خرفهى مكه پنج ماشه در عرق بارتنگ عرق عنب الثعلب عرق گاو زبان عرق شاهتره هر يك پنج توله برآورده شربت به زورى دو توله داخل كرده تخم ريحان بارتنگ اسپغول بريان هر يك سه ماشه پاشيده دهند . و صاحب شفاء الاسقام گويد كه آنچه مجرب است براى نفث الدم عرق گل ارمنى يك درم صمغ بادام نيم مثقال كهربا شادنج دمالاخوين هر واحد نيم درم زمر و ربع ورم سائيده در شربت انجبار و بارتنگ و خشخاش آميخته بلعيدند و بحسوى شعير غذا سازند . و اگر قبض شكم باشد به فتائل و حقن تليين نمايند و اين ضماد براى نفث الدم خصوصاً آنكه از انصداع عرق باشد نافع است كندر آرد جو گلنار غبار آسيا ماز و پوست انار برگ مورد كوفته بيخته به آب پخته روغن آس و روغن گل داخل كرده ضماد نمايند . اقوال حكما : [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه اگر سبب انشقاق رگ حرارت باشد جمله ادويهى باردهى مذكور موافق است . و اگر سببش يبوست باشد و اين كمتر افتد استعمال مرطبات معلومه از ماء الشعير و البان و ادهان و عصارات بعد از علاج كلى نفث الدم از امالهى ماده به سوى خلاف جهت به فصد و مانند آن نمايند . و بالجمله آنچه در اين موضع لائق است از فصد و غيره كمتر و ضعيف تر از آن است كه به غير اين لائق باشد . و اگر سبب انشقاق عروق ريه و صدر برودت باشد كه به دو رسد علاجش اين است كه جالينوس گفته جوانى را اين مرض افتاد روز اول فصد او كردم و دو بار خون گرفتم و به ماليدن و بستن اطراف او امر كردم چنان كه در جمله حبس نزف الدم شرط است و غذا حريره دادم و بر سينهى او ضماد قيروطى از از ثافيسا نهادم و وقت عشا برداشتم تا سخونت آن زياده از آن نگردد كه مطلوب است و دواء البزور خورانيدم و روز سوم بر سينهى او همان قيروطى سه ساعت گذاشتم و آن روز غذا ماء الشعير و اسفيدباج به گوشت بط دادم و هرگاه مزاج ريه به اعتدال آمد و خوف حدوث ورم زائل شد براى تنقيهى ريهى او ترياق كهنه دادم و به تدريج به شرب شير خر و ديگر علاج نفث الدم باند آوردم و مىگويد هركه را اين عارضه افتاد و من او را روز اول يافتم شفا يافت و آن كه روز اول نيافتم احوال او مختلف گرديد [ ايلاقى و جرجانى ] ايلاقى و جرجانى گويند كه بالجمله بعد جذب ماده به سوى اسفل تعديل مزاج عضو نمايند به ادويهى معتدله مائل به حرارت غير شديد القبض مثل سنبل و سليخهى دارچينى و سعد و قسط و كندر و زعفران و مصطكى و مركى و زراوند به ادويه قابضه كه چهارم حصهى اينها باشد مخلوط كرده . و اگر اين ادويه را به آب جوش داده صاف كرده ادويهى قابضه آميخته بدهند روا باشد و ادويهى قابض گل ارمنى و گل مختوم است و صمغ عربى و كتيرا و نشاسته و كهربا و بسد و شب يمانى بريان و گل سرخ و گلنار و طباشير و شاخ گوزن سوخته اين همه يا بعضى از اين به قدر دو درم كوفته بيخته به آب ادويه مذكوره يا به آب باران بدهند و يا گلنار عصارهى لحيته التين جفت بلوط خاك كندر سليخه بسد همه را كوفته بيخته سه درم به آب باران يا نبيند قابض بدهند . و ايضا علك كندر سه درم تخم كتان پنج درم سنبل دو درم بسد گل سرخ هر يك پنج درم كهربا سه درم و نيم جندبيدستر كنيم ورم اقاقيا سه درم شربت ميكنيم درم به آب باران و غذا دراج و تدرو قتابر بريان كرده و يا مطبوخ با ناردانه و مويز و بدل آب نبيند قابض . و اگر نباشد عجم زبيب در آن جوش دهند و موم مصفى و روغن سوسن گداخته و آب موردتر آميخته بر سينه طلا كنند . و اگر آب موردتر نباشد روغن آس آميزند و ضماد قابض كه مذكور شد استعمال نمايند . [ مسيحى ] مسيحى گويد كه اگر نفث الدم از شق عرق به سبب برد خارج از اعتدال باشد بايد كه فصد نكنند بلكه اشيائى معتدل الحراره مثل سنبل و دارچينى و مرو قسط و قشور كندر و زعفران و با دارو دو ريشه خطمى و قنطوريون كبيروزراوند و مصطكى استعمال نمايند . و اگر در ابتدا باشد افاويه مثل سنبل و سليخه و دارچينى و قاقله به بعض ادويهى قابضه مانعهى دم مثل گل ارمنى و گل قبرسى و كهربا و شب يمانى بريان و جفت و اقاقيا و گل سرخ و گلنار و طباشير و قرن ايل محرق آميخته به آب باران بدهند و حب آس و رب سفرجل و گلاب و طباشير و گل مختوم و ارمنى به آب باران خوردن نيز نافع است و هنگام خواب اقاقيا گل سرخ گلنار عصارهى لحية التيسن هفت بلوط قشار كند و مساوى سائيده سه درم به آب سماق بدهند . [ صاحب كامل و جامع ] صاحب كامل و جامع گويند كه هرگاه نفث الدم به سبب برد جميع اجزاى صدر و ريه باشد حتى كه انشقاق آرد استعمال فصد سزاوار نيست ليكن اشياى معتدل الحراره مثل ادويه كه در آن سنبل و كندر و